GENEL KABUL GÖRMÜŞ MUHASEBE PRENSİPLERİ

 

Genel kabul görmüş muhasebe prensipleri muhasebe uygula­malarında kullanılan genel kurallar olup muhasebenin teorik çatısını oluşturur. Genel kabul g8rmüş muhasebe prensipleri muhasebenin temel kavramlarına dayanır ve onlarla bir büiün meydana getirir. Ge­nel kabul görmüş muhasebe prensipleri bütün dünyada muhasebe uygulamalarının belirli bir standardizasyona kavuşmasını sağla­mıştır.

 

Muhasebe prensipleri; gelir ve giderlerle ilgili prensipler, aktiflerle ilgili prensipler, yabancı kaynaklarla ilgili prensipler ve özkaynaklarla ilgili prensipler olarâk dört gruba ayrılmıştır.

 

Gelir ve giderlerle ilgili prensiplere, kısaca gelir prensipleri veya kar ve zarar prensipleri denmektedir. Bu prensiplerin amacı belli bir döneme ait işletme faaliyeti ile ilgili sonuçların doğru olarak gösteril­mesidir. Bu prensipler şunlardır:

 

Prensip A1. Gerçekleşmemiş satışlar, gelirler ve kâr gerçek­leşmiş gibi veya gerçek tutarından az veya fazla gösterilmemelidir.

 

Prensip A2. Belli bir dönemin satılan mallar maliyeti ve giderleri, ancak o dönemin satışları ve gelirleri ile karşılaştırılmalıdır.

 

Prensip A3. Maddi ve maddi olmayan duran varlıklar ile özel tü­kenmeye tabi varlıklar için uygun amortisman, itfa ve tükenme payla­rı ayrılmalıdır.

 

Prensip A4. Maliyetler maddi duran varlıklar, stoklar ve ilgili gi­derler'arasında, direkt olanlar doğudân doğruya, birden fazla faaliye­ti ilgilendirenler zaman ve kullanım faktörü dikkate alınarak en ger­çekçi bir şekilde dağıtılmalıdır.

 

Prensip A5. Her zaman ortaya çıkmayan ve normal olmayan ge­lir ve giderler meydana geldikleri dönem tahakkuk ettirilmeli, normal gelir ve giderlerden ayrı olarak gösterilmelidir.

 

Prensip A6. Bütün gelir ve giderlerin gelir tablosunda gösteril­mesi gerekir.

 

Prensip A7. Yedek akçeler ve yedek akçe mahiyetindeki kar­şılıklar kârı azaltmak veya bir döneme ait kârı diğer döneme aktar­mak amacıyla kullanılmamalıdır.

 

Prensip A8. Uygulanagelen değerleme usullerinde ve maliyet sistemlerinde bir değişik yapıldığında bu değişiklik gelir tablosu dip­notlarında belirtilmelidir.

 

Prensip A9. Mevcut veya meydana gelmesi beklenen, şarta ba­ğlı olaylardan kaynaklanan, fakat tutarı belli olmayan gider ve zarar­lar gerçeğe yakın olarak tahmin edilip tahakkuk ettirilir.

 

Aktiflerle ilgili prensipler, işletmenin ddnem sonunda düzenlediği mali tablolardan biri olan bilançoda varlıkların düzenlenmesini ve bunlarla ilgili bilgilerin açıklanma şeklini belirler. Varlıklarla ilgili pren­sipler şu şekilde sıralanmıştır:

 

Prensip B1, Bir yıl. içinde kullanılacak paraya çevrilecek veya hazır parasal değerler Dönen Varlıklar grubu içinde belirtilmeli, Ala­caklardan tahsili şüpheli hale gelenler için karşılık ayrılmalı, stoklar maliyet veya piyasa değerinden düşük olan ile değerlenmelidir.

 

Prensip B2. Yatırımlar ve lştirakler, sermaye ve ödenmemiş ser­maye tutarlarıyla gösterilmeli, ödenmiş sermaye tutarı ödenmemiş sermayenin sermayeden düşülmesi şeklinde bilançoda belirtilmelidir.

 

Prensip B3. Maddi duran varlıklar maliyet bedeli üzerinden kay­dedilmelidir. Bu aktiflerin kullanım süreleri en az bir yıl olmalıdır.

 

Prensip B4.  Amortismana tabi duran varlıklar üzerinden uygun oranda amortisman ayrılmalı, Bu amortismanların birikmiş tutarları bi­lançoda ilgili duran varlığın maliyet bedelinden düşme şeklinde gös­terilmelidir.

 

Prensip B5. Maddi olmayan duran varlıklar maliyet değerleri ile kaydedilmeli, ömrü sınırlı olanlann maliyet değerleri bu ömür içinde, ömrü sınırsız olanların maliyet değerleri ilgili yasal imkânlar çerçeve­sinde itfa edilmelidir.

 

Prensip B6, Rehinli bütün aktif değerler, rehnin özellik ve kap­samı ile birlikte bilanço dip notlarında açıkça belirtilmelidir.

 

Prensip B7. Dönen ve duran varlıklar grubu içinde, işletmenin ortaklarına, personeline, iştiraklerine ve bağlı ortaklıklarına ait tutarlar ayrı olarak gösterilmelidir.

 

Prensip B8. Tutarları kesin olarak bilinmeyen alacaklar için ta­hakkuk işlemi yapılmaz, bilanço dipnotları veya eklerinde gösterilir. Yabancı kaynaklarla ilgili prensiplerin esas amacı, işletmenin bü­tün kısa ve uzun vadeli borçlarının bilançoda uygun ve açıkça yer al­masını sağlamaktır. Bu prensipler şunlardır:

 

Prensip C1. İşletmenin bütün borçları kayıt ve tesbit edilmelidir.

 

Prensip C2. Kısa vadeli yabancı k,aynaklar, vadesi en fazla bir yıl olan ve bir yıl içinde ödenecek olan borçları kapsamalıdır. Kısa vadeli yabancı kaynaklar meydana geldiği işlemlere göre gruplandırı­larak bilançoda gösterilmelidir.

 

Prensip C3. Gelecek muhasebe dönemine ait olup, önceden tahsil edilen gelirler ile tahakkuk edip de gelecek dönemlerde öde­necek giderler bilançoda gösterilmelidir.

 

Prensip C4. Uzun vadeli yabancı kaynaklar vadeleri bir yıldan fazla olan borçlardır. Bilançoda kısa vadeli yabancı kaynaklardan ay­rı olarak belirtilmelidir.

 

Prensip C5. Borçlardan rehinli ve ipotek gibi teminatlı olanlar ay­rıntılı olarak teminat şartları belirtilerek bilanço dip notlarında gösterilmelidir.

 

Prensip C6. Bütün şarta bağlı borçlar bilançonun eklerinde gös­terilmelidir.

 

Prensip C7. Kısa ve Uzun vadeli yabancı kaynaklar içinde yer alan henüz vadesi gelmemiş borç senetleri için reeskont işlemi yapı­larak bilançoda gerçek değerleri ile gösterilmelidir.

 

Prensip C8. Kısa ve uzun vadeli yabancı kaynaklar grubu içinde yer alan borçlardan işletmenin ortaklarına, personeline, iştiraklerine ve bağlı ortaklıklarına ait olanlar ayrı olarak belirtilmelidir.

 

Öz kaynaklarla ilgili prensipler, bir işletmenin sermayesi dönem kârları ve dönem karlarının işletmede bırakılmasıyla meydana gelen öz sermayesi ile ilgili iınsurların kaydedilmesini ve anlamlı bir şekilde bilançoda yer almasını sağlar. Bu prensipler de şu şekildedir:

 

Prensip D1. Esas sermaye hesabı hisse gruplarrnı gösterecek şekilde düzenlenmelidir. İşletmenin ödenmiş sermayesi bilançoda tek bir kalem olarak gösterilir.

 

Prensip D2. Azalan öz sermaye tutarı nedenleri hem dönemsel olarak hem de kümülatif olarak izlenmelidir.

Prensipler D3. Dağıtılmamış kârlar, dönem kârlarından dağıtılan karların düşülmesinden sonra işletmede bırakılan kârların kümülatif toplamıdır.

 

Prensip D4. Birikmiş zararlar, dönem zararları veya özkaynaklar­da meydana gelen bir azalma biİançoda, öz kaynaklar grubu içinde dönemsel ve kümülatif olarak ve esas sermayeden düşme şeklinde açıkça gösterilmelidir.

 

Prensip D5. Yasal imkânlar çerçevesinde işletmenin sahip ol­duğu değerlerin yeniden değerlenmesi sonucu ortaya çıkacak değer artışları Öz kaynaklar hesapları arasında ayrıca gösterilmelidir.

 

Prensip D6. Çalışanlara ve hissedarlara tanınan öncelik (rüc­han) hakları ve bu hakların kullanılma dereceleri açıkça belirtilmelidir.

 

Prensip D7. Özkaynaklar; ödenmiş sermaye, sermaye yedekleri, kâr yedekleri, geçmiş yıl karları (zararları) ve dönem net kân (zara­rı)ndan oluşur. Ödenmiş sermaye kayıtlı sermaye ile ödenmemiş ser­maye farkından, kar yedekleri yasal, statü ve olağanüstü yedekler ile yedek niteliğindeki karşılıklar, özel fonlar gibi kârların dağıtılmamış kısımlarından, sermaye yedekleri hisse senedi ihraç primleri, iptal edilen ortaklık payları, yeniden değerleme değer artışları gibi kalem­lerden meydana gelir.