ENVANTER İŞLEMLERİ

 

Yukarıda verdiğimiz envanter tanımlarından da anlaşılabileceği gibi envanter çıkarılması iki safhadan oluşur:

 

(i)           İktisadi kıymetlerin sayılması, tartılması ve ölçülmesi sure­tiyle tesbiti,

(ii)         Tesbit edilen Iktisadi kıymetierin VUK'nun kabul ettiği değer­leme ölçüleri ile değerlendirilmesi,

 

Bu durumda, envanter işlemlerinin muhasebe ile ilişkisini kur­duğumuzda envanter işlemlerini "muhasebe dışı envanter işlemleri" ve "muhasebe içi envanter işlemleri" olarak ikiye ayırabiliriz. Envanter çıkarmanın iktisadi kıymetlerin tesbiti ve değerlendirilmesi aşamaları muhasebe dışı envanter işlemi olarak kabul edilir. Bu tesbit ve değerleme işleminden sonra bulunan neticelerin muhasebe kayıtları ile karşılaştırılarak hesapların gerçek durumu ifade eder duruma geti­rilmesi işlemi gelir. Bu işleme muhasebe içi envanter işlemi diyoruz. Muhas6be içi envanter işfemleri gerekli düzenleyici muhasebe kayıt­larını kapsar. Envanter çıkarılırken muhasebe dışı ve muhasebe içi envanter işlemleri ile iktisadi kıymetler, tesbit edilir değerlemesi yapı­lır ve bulunan envanter neticelerine göre muhasebe kayıtlarının dü­zeltilmesi sağlanır. Böylece muhasebe kayıtlarının envanter neticeleri ile mutabakatı sağlanmış olur.

 

Muhasebe uygulamasında envanter işlemleri şu sırayı takip eder:

 

(i)           Dönem sonunda muhasebe kayıtlarına göre genel geçici mizan düzenlenir,

(ii)         Muhasebe dışı envanter işlemleri yapılarak iktisadi kıymet­lerin gerçek durumu tesbit edilir,

(iii)       Muhasebe dışı envanter neticeleri ile Genel geçici mizan karşılaştırılır ve varsa farklar bulunur,

(iv)        Bulunan farkların sebeplerine göre gerekli düzenleyici muhasebe kayıtları yazılarak muhasebe içi envanter işlemi gerçek­leştirilir,

(v)          Muhasebe kayıtları ile envanter neticelerinin uyumu sağlanarak genel kesin mizan düzenlenir,

(vi)        Böylece, envanter neticelerini yansıtan mali tablolar tanzim  edilir.

 

TTK ve VUK'na göre envanter işe başlama veya açılış tarihinde ve müteakiben her hesap dönemi veya iş yılı sonunda çıkarılır. TTK'nun 72. maddesine göre iş yılı 6 aydan az 12 aydan çok ola­maz. Kanunda aksine hüküm olmadıkça iş yılı için çıkarılacak envan­ter ve bilançonun gelecek iş yılının ilk üç ayı içinde tamamlanmış ol­ması gerekir. Kanunlarımız envanter ve bilançoların tamamlanması için üç aylık bir süre tanımakla beraber gerek envanter neticeleri, ge­rekse bilanço değerleri hesap döneminin son günü olan "Bilanço Günü"ne göre olmalıdır.

 

Çeşitli mal üzerine geniş ölçüde ve perakende iş yapan ticaret­haneler olarak tanımlanan büyük mağazalar ve eczaneler mevcutları­nın envanterlerini üç yılda bir çıkarabilirler. Envanter çıkarılmayan yıl­larda muhasebe kayıtlarına göre envanter çıkartmış olurlar. Maliye Bakanlığından izin alan büyük sınai işletmeler de icabına göre iki veya üç yılda bir envanter çıkarırlar.

 

Bilanço esasına göre defter tutan mükellefler işletmedeki bütün iktisadi kıymetlerin envanterini yapmak zorunda olmalarına rağmen, işletme hesabı esasına göre defter tutan mükelleflerden sadece mal üzerine iş yapanlar mal envanteri çıkarmaya mecburdurlar. Amortis­mana tabi kıymetler varsa bunlar işletme defterine kaydedilmez an­cak VUK'nun 189. maddesine göre envanter defterinin ayrı bir ye­rinde veya özel bir amortisman defterinde veyahut amortisman lis­telerinde kayda alınmış sabit aktiflerin her yıl hesaplanan yıllık amor­tisman payları gider kaydolunabilir.

 

Ferdi teşebbüslerde mükellefin sahip olduğu fabrika, atelye, dükkân, mağaza ve arazi işletmede ister kısmen ister tamamen kul­lanılsın değerinin tamamı üzerinden; ticaret hanları gibi oda oda veya kısım kısım kullanılabilen binalarla evlerin ve apartmanların yarı­sından fazlası işletmede kullanıldığı takdirde envantere dahil edilir.